VOB'da İşlem Gören Sözleşmeler ve İşlem Örnekleri

VOB'da İşlem Gören Sözleşmeler ve İşlem Örnekleri - Döviz Vadeli İşlem Sözleşmeleri

  • Borsamızda işlem gören iki tip döviz vadeli işlem sözleşmesi vardır. Bunlar:
  • ABD Doları'na dayalı vadeli işlem sözleşmeleri ve
  • Euro'ya dayalı vadeli işlem sözleşmeleridir.
    • Döviz vadeli işlem sözleşmeleri korunma, yatırım ve arbitraj amaçlı kullanılabilir.
    • Döviz vadeli işlem sözleşmelerinde bir ABD Doları veya Euro'nun YTL cinsinden değeri virgülden sonra dört basamaklı olarak kote edilir. Örneğin Nisan vadeli ABD Doları sözleşmesi 1,4590 YTL/ABD Doları veya örneğin Haziran vadeli YTL/Euro sözleşmesi 2,0355 YTL/Euro gibi.
    • Bir ABD Doları sözleşmesinin büyüklüğü 1.000 ABD Doları ve bir Euro sözleşmesinin büyüklüğü 1.000 Euro'dur. Örneğin Nisan 2007 vadeli bir ABD Doları sözleşmesini 1,4670 YTL fiyat seviyesinden satın alan bir yatırımcı, Nisan ayı sonunda 1.000 ABD Doları'nı satın alırken her bir dolar için maliyetini 1,4670 YTL olarak belirlemiş olur. Ya da örneğin Haziran vadeli bir ABD Doları sözleşmesini 1,5035 YTL fiyat seviyesinden satan yatırımcı, 1.000 ABD Doları'nın Haziran ayı sonundaki satış fiyatını her bir dolar için 1,5035 YTL fiyat seviyesinde sabitlemiş olacaktır.
    • Sözleşmenin değeri sözleşmenin işlem gördüğü fiyatın 1.000 ile çarpılması sonucu bulunur. Örneğin Nisan vadeli YTL/ABD Doları sözleşmesi 1,4670 YTL/ABD Doları fiyatla işlem görmekte iken sözleşmenin değeri 1,4670YTL/ ABD Doları ×1.000 ABD Doları = 1.467 YTL olacaktır.

İşlemler için aracı kurumların borsaya ödeyecekleri Borsa payı, sözleşme değeri üzerinden oransal olarak belirlenir.

  •  
    • VOB'da ABD Doları veya Euro'nun fiziken teslimatı söz konusu değildir. Vade sonunda o günkü spot döviz kuru ile sözleşme fiyatı arasındaki fark kar veya zarar olarak yatırımcıya yansıtılmaktadır.
    • Sözleşme satın almış (uzun) taraflar vadeli fiyatların yükselmesi durumunda kar, düşmesi durumunda zarar ederken; sözleşme satmış (kısa) taraflarsa vadeli fiyatların düşmesi durumunda kar ve yükselmesi durumunda zarar edecektir.
    • Bir adet YTL/ABD Doları sözleşmesi satın almak veya satmak isteyen bir yatırımcının işleminin gerçekleşmesi için hesabında 150 YTL (başlangıç teminatı) bulundurması gerekmektedir. Bu tutar, YTL/Euro sözleşmesi için ise 200 YTL'dir.
    • YTL/ABD Doları sözleşmesinde bir pozisyonu olan bir yatırımcının teminat hesabı bakiyesinin 112,5 YTL (sürdürme teminatı) veya altına düşmesi halinde yatırımcıya teminat tamamlama çağrısı yapılır. Yatırımcıdan hesap bakiyesini 150 YTL'ye çıkarması istenir.
    • YTL/ABD Doları sözleşmesinin bir vadesinde bir sözleşme satın alıp diğer vadesinde de bir sözleşme satan ("fark" ya da "yayılma" pozisyonu oluşturan) bir yatırımcının aldığı iki pozisyon için yatırması gereken toplam başlangıç teminatı 150 × 2 = 300 YTL değil, 150 YTL'dir ("Fark" ya da "yayılma" teminatı). Fark pozisyonunu YTL/Euro sözleşmesinde oluşturan bir yatırımcının ise iki pozisyonu için yatırması gereken toplam başlangıç teminatı 200 YTL'dir.
    • Yatırımcılar, gün içinde elde ettikleri kar sebebiyle teminat hesabı bakiyelerinde artış olduğunda her gün hesapların güncellenmesinin ardından teminat hesaplarının başlangıç teminatı seviyesini aşan kısmını çekebilirler.
    • VOB'da işlem gören döviz vadeli işlem sözleşmeleri Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık vadeleridir. Aynı anda en yakın üç vadeye ait sözleşmeler işlem görmektedir. Bu üç vade ayından biri Aralık ayı değilse, Aralık vade ayı ayrıca işleme açılmaktadır. Örneğin Ocak 2007 tarihinde VOB'da işlem gören döviz sözleşmeleri şöyledir: Şubat 2007, Nisan 2007,

Haziran 2007 ve Aralık 2007 vadeli YTL/ABD Doları ve aynı vadelere ait YTL/Euro vadeli işlem sözleşmeleri.

Döviz vadeli işlem sözleşmelerinin özellikleri bu broşürün sonundaki tablolarda listelenmiştir.

Yatırım Amaçlı Bir Kullanım Örneği:

Bu örnekte, ABD Doları vadeli işlem sözleşmesinde uzun pozisyon alan bir yatırımcının her gün elde etmiş olduğu kar/zarar ve gün sonundaki teminat hesabı bakiyesi görülmektedir.

Yatırımcı 15 Mayıs 2006'da ABD Doları kurunun yükseleceğini tahmin etmiş ve Ağustos 2006 vadeli ABD Doları sözleşmesinde 1,5605 YTL'lik kurdan bir uzun pozisyon almıştır. Pozisyonunu almadan önce ABD Doları VİS'nin başlangıç teminatı olan 150 YTL'yi teminat hesabına yatırmıştır. Sözleşmenin sürdürme teminatı ise başlangıç teminatının %75'i, 150YTL × 0,75 = 112,5YTL 'dir.

Bu tarihten itibaren vadeli işlem sözleşmesinin gün sonu uzlaşma fiyatı, yatırımcının o gün elde ettiği kar veya zarar, gün sonundaki teminat hesabı bakiyesi aşağıdaki tabloda gösterilmektedir.

vob

 

 

15 Mayıs 2006...

Yatırımcının vadeli işlem sözleşmesi satın aldığı bu tarihte ABD Doları sözleşmesinin gün sonu uzlaşma fiyatı 1,5660 YTL/ABD Doları olmuştur. Uzun pozisyon almış olan yatırımcı vadeli fiyatlar gün içinde yükseldiği için kar elde etmiştir. Yatırımcının gün sonundaki karı

(1,5660 - 1,5605)YTL / ABDDoları x 1.000 = 5,50YTL olmuştur. Bu karla birlikte yatırımcının teminat hesabı 155,50 YTL'ye yükselmiştir. Yatırımcı dilerse 5,50 YTL'yi gün sonunda hesabından çekebilecektir.

16 Mayıs 2006...

Sözleşmenin gün sonu uzlaşma fiyatı 1,5470 YTL/ABD Doları'dır. Fiyatlar bir önceki günün uzlaşma fiyatına göre düştüğü için yatırımcı zarar etmiştir. Yatırımcının zararı (1,5660 - 1,5470)YTL / ABD Doları x 1.000 = 19,00YTL 'dir. Bu günün sonunda yatırımcının

teminat hesabı bakiyesi 155,50 - 19,00 = 136,50YTL 'ye gerilemiştir. Hesabın bakiyesi sürdürme seviyesi olan 112,5 TL'nin altına düşmediğinden yatırımcıya teminat tamamlama çağrısı yapılmaz.

18 Mayıs 2006...

Gün sonu uzlaşma fiyatı 17 Mayıs 2006 gün sonu uzlaşma fiyatına göre gerilemiş, 1,5230 YTL/ABD Doları'na düşmüştür. Bu yüzden, yatırımcı zarar etmiştir. Yatırımcının zararı (1,5650 - 1,5230)YTL / ABD Doları x 1.000 = 42YTL 'dir. Yatırımcının teminat hesabı ise

154,5 - 42 = 112,50 YTL'ye gerilemiş ve sürdürme teminatı seviyesine düşmüştür. Bu sebeple, yatırımcıya teminat tamamlama çağrısı yapılmış, teminatını başlangıç teminatı seviyesine yükseltmesi istenmiştir. Yatırımcı, 37,50 YTL yatırarak, teminat hesabı bakiyesini 150 YTL'ye yükseltmiştir.

19, 20 ve 21 Mayıs 2006 tarihleri resmi tatil ve hafta sonuna denk gelmiş, VOB'da işlem gerçekleşmemiş ve kar/zarar söz konusu olmamıştır.

22 Mayıs 2006...

Gün sonu uzlaşma fiyatı tekrar bir önceki iş gününe göre düştüğü için yatırımcı 11,50 YTL zarar etmiş ve 150 YTL'ye yükseltmiş olduğu teminat hesabı 138,50 YTL'ye gerilemiştir.

24 Mayıs 2006...

Gün sonunda yatırımcının teminat hesabı bakiyesi tekrar 112,5 YTL'nin altına düşmüştür. Yatırımcı teminat tamamlama çağrısına maruz kalmış, bakiyesini başlangıç teminatı seviyesi olan 150 YTL'ye çekebilmek için 38 YTL ek teminat yatırmıştır.

25 Mayıs 2006...

Bu tarihten sonra yatırımcının öngörüleri doğrulanmaya başlamış ve ABD Doları VİS'nin fiyatları yükselişe geçmiştir. Yatırımcının teminat hesabı bakiyesi bu tarihten sonra artmıştır. Yatırımcı, her gün sonunda teminat hesabının 150 YTL'nin üstünde kalan kısmını çekebilme hakkına sahiptir.

Özet Olarak...

Yatırımcı, ABD Doları VİS'ini 1,5605 YTL/ABD Doları fiyattan satın almıştır. 13 Haziran 2006 tarihindeki uzlaşma fiyatı ise 1,6360 YTL/ABD Doları olmuştur. Yatırımcının elde etmesi beklenen kar (1,6360 - 1,5605)YTL / ABD Doları x 1.000 = 75,50YTL 'dir. Bu karın gerçekleşip gerçekleşmediğini inceleyelim:

Yatırımcı teminat hesabına, vadeli işlem sözleşmesi satın almadan önce 150 YTL yatırmış, ardından iki kez teminat tamamlama çağrısına maruz kalmış ve toplam 75,5 YTL ek teminat yatırmıştır. Toplam yatırımı 225,5 YTL'dir. Vade sonu geldiğinde ise hesabında 301 YTL bakiye mevcuttur. Yatırımcının kazancı 301-225,5YTL = 75,5 YTL olmuştur.

Endeks Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Borsamızda işlem gören iki tip hisse senedi endeks vadeli işlem sözleşmesi vardır. Bunlar:

  • İMKB 30 Endeksine ve
  • İMKB 100 Endeksine dayalı vadeli işlem sözleşmeleridir.
    • Endeks vadeli işlem sözleşmeleri korunma, yatırım ve arbitraj amaçlı kullanılabilir
       
    • Endeks vadeli işlem sözleşmelerinde İMKB 30 ve İMKB 100 Endekslerinin vadeli değeri 1.000e bölünerek virgülden sonra üç basamaklı olarak kote edilir.
      Örn. Şubat vadeli İMKB 30 Endeks sözleşmesi 51,525 gibi.
       
    • Sözleşmenin değeri sözleşmenin işlem gördüğü fiyatın 100 ile çarpılması sonucu bulunur. Örn. 51,525 fiyatla işlem görmekte olan Şubat vadeli İMKB 30 Endeks sözleşmesinin değeri 51,525×100 = 5.152,5 YTL dir. İşlemler için aracı kurumların borsaya ödeyecekleri Borsa payı, sözleşme değeri üzerinden oransal olarak belirlenir.
       
    • VOBda İMKB 30 veya 100 Endeks vadeli işlem sözleşmesi satın alan bir kişinin İMKB 30 Endeksini oluşturan şirketlerin hisselerini teslim alması veya sözleşme satan bir kişinin bu hisseleri teslim etmesi söz konusu değildir.

      Yatırımcıların sözleşmeyi satın aldıkları veya sattıkları fiyatla pozisyonlarını kapattıkları tarihteki fiyat arasındaki fark hesaplarına kar veya zarar olarak aktarılır. Sözleşme satın almış (uzun) taraflar vadeli fiyatların yükselmesi
      durumunda kar, düşmesi durumunda zarar ederken; sözleşme satmış (kısa) taraflarsa vadeli fiyatların düşmesi durumunda kar ve yükselmesi durumunda zarar edecektir.

      Bir adet İMKB 30 Endeks sözleşmesi satın almak veya satmak isteyen bir yatırımcının işleminin gerçekleşmesi için hesabında 500 YTL (başlangıç teminatı) bulundurması gerekmektedir. Bu oran İMKB 100 sözleşmesi için 400 YTL'dir.

      İMKB 30 Endeks sözleşmesinde bir uzun veya bir kısa pozisyonu olan bir yatırımcının teminat hesabı bakiyesinin 375 YTL (sürdürme teminatı) veya altına düşmesi halinde yatırımcıya teminat tamamlama çağrısı yapılır.
      Yatırımcının hesap bakiyesini 500 YTLye çıkarması istenir. İMKB 100 sözleşmesi için sürdürme teminatı seviyesi 300 YTL'dir.
       
    • İMKB 30 Endeks sözleşmesinin bir vadesinde bir sözleşme satın alıp diğer vadesinde de bir sözleşme satan (fark ya da yayılma pozisyonu oluşturan) bir yatırımcının aldığı iki pozisyon için yatırması gereken toplam başlangıç teminatı 500 x 2 = 1.000YTL değil, 500 YTL'dir (Fark ya da yayılma teminatı). Yayılma teminatı tutarı İMKB 100 Endeks sözleşmesi için ise 400 YTL'dir.
       
    • VOB'da işlem gören endeks vadeli işlem sözleşmeleri Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık vadelidir. Aynı anda en yakın üç vadeye ait sözleşmeler işlem görmektedir. Örneğin Şubat 2007'de VOB'da işlem gören İMKB 30 Endeksi sözleşmeleri şöyledir: Şubat 2007, Nisan 2007 ve Haziran 2007 vadeli İMKB 30 Endeksi sözleşmeleri.

Endeks vadeli işlem sözleşmelerinin özellikleri bu broşürün sonundaki tablolarda listelenmiştir.

Korunma Amaçlı Bir Kullanım Örneği (Satım Yönünde):

10 bin YTLlik bir hisse senedi portföyüne sahip bir yatırımcıyı ele alalım. Portföy IMKB-30 endeksiyle yüksek korelasyona sahiptir yani portföyün değeri ve endeks büyük ölçüde aynı yönde hareket etmektedir. Portföy değerindeki değişim oranı ile İMKB-30 endeksinin hisse senedi spot pazarındaki değişim oranının (beta) birebir aynı olduğunu düşünelim. Bunun anlamı, hisse senetlerinin spot piyasa fiyatlarının, %5 artması veya azalması durumunda portföy değerinin de %5 artıyor veya azalıyor olmasıdır. O nedenle yatırımcı IMKB-30 vadeli işlem sözleşmesini portföyünü korumak için kullanabilir. Bunun yanında hisse senedinin spot pazarındaki endeks değerinin ve vadeli işlem borsasındaki endeks sözleşmelerinin fiyat değişim oranının (riskten korunma oranı, RKO) birbirine eşit büyüklükte hareket ettiğini varsayalım (Not: Böyle olmadığı durumlarda da endeks vadeli işlem sözleşmesi ile korunma sağlanabilir. Değişecek olan, sadece alınıp satılacak olan sözleşme sayısıdır.).

Örneğimize geri dönersek; 1 Kasım 2006 itibarıyla İMKB-30 Endeksi 51.380 seviyesinde ve İMKB 30 endeksine dayalı Aralık 2006 vadeli işlem sözleşmesi 51,000'den işlem görüyor. Yatırımcımız 15 Aralık 2006 tarihine kadar hisse senedi piyasasındaki olası bir fiyat düşüşüne karşı portföyünün değerini korumak için sözleşme değeri 10 bin YTL'ye yakın olacak şekilde Aralık 2006 vadeli IMKB-30 vadeli işlem sözleşmesi satıyor. Sözleşme çarpanının 100 YTL olduğunu düşünürsek yatırımcının satması gereken endeks vadeli işlem sözleşmesi sayısı:

10.000 / 51,000 x 100 = 1,96 =~ 2 adet sözleşme satılmalıdır (beta ve RKO'nun 1 oldukları varsayılmıştır).

Bu işlem için yatırımcımız 1.000 YTL başlangıç teminatını yatırır ve 2 adet kısa pozisyon açmış olur. Piyasanın gelişimine göre yatırımcımızın kar/zarar durumu aşağıdaki gibi olacaktır:

 

VİSden meydana gelen kar/zarar şu şekilde hesaplanmıştır:

15 Aralık 2006'da VİS değerinin 47,000 olduğu durum:
Bir sözleşme için kar/zarar: (51,000-47,000)*100=400YTL
2 adet satılan sözleşme için kar/zarar: 2*400=800YTL
VİS'deki fiyat değişiklik oranı: ((51,000-47,000)/51,000)*100=%7,84

Riskten korunma oranı 1 olduğuna göre vadeli piyasadaki fiyat değişim oranı ile spot piyasadaki fiyat değişim oranı eşit olmalıdır. Betanın 1'e eşit olması sebebiyle de spot endeks değerindeki düşüş oranı ile sahip olunan portföyün değerindeki düşüş oranı birbirine eşit olmalıdır. O halde, eldeki portföyün hisse senedi spot piyasasındaki değer kaybı da %7,84 oranında olmalıdır.

Buna göre portföyde meydana gelen zarar: 10.000 * 0.0784=784,3YTL'dir. Vadeli sözleşmeden doğan kar da 800 YTL olduğundan, yatırımcımız 2 adet sözleşme satarak endeksteki düşüşten kaynaklanacak zararını telafi etmiştir. Tablodan da görüldüğü gibi endeksin farklı seviyelerinde portföy karı veya zararı, vadeli işlem sözleşmesinden doğan kar veya zararla hemen hemen birbirine eşit olarak gelişmiş ve yatırımcımız iki farklı piyasada aldığı pozisyonla spot piyasada oluşabilecek zarara karşı kendini korumuştur. Riskten korunma oranının veya portföyün betasının bire eşit olmadığı durumlarda tam korunma sağlamak için bu oranlar doğrultusunda satılacak sözleşme sayısı değişecektir.

 

Faiz Vadeli İşlem Sözleşmeleri
Borsamızda işlem gören Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) üzerine düzenlenmiş üç tip faiz vadeli işlem sözleşmesi vardır. Bunlar:

  • 91 Günlük DİBS,
  • 365 Günlük DİBS ve
  • Gösterge DİBSlere dayalı vadeli işlem sözleşmeleridir
    • Faiz vadeli işlem sözleşmeleri de diğer sözleşmelerde olduğu gibi korunma, yatırım ve arbitraj amaçlı kullanılabilir.
       
    • Faiz vadeli işlem sözleşmelerinde ilgili DİBS'in değeri virgülden sonra üç basamak şeklinde kote edilir. Örn. Ocak vadeli gösterge DİBS'e dayalı sözleşme 73,750 gibi.
       
    • Sözleşmenin değeri sözleşmenin işlem gördüğü fiyatın 100 ile çarpılması sonucu bulunur. Örneğin 75,650 fiyatla işlem görmekte olan gösterge DİBS'e dayalı Mart 2007 vadeli sözleşmenin değeri 75.650 x 100 = 7.565 YTL olacaktır. İşlemler için aracı kurumların borsaya ödeyecekleri Borsa payı, sözleşme değeri üzerinden oransal olarak belirlenir.
       
    • VOB'da herhangi bir bononun fiziken teslimatı söz konusu değildir. Yatırımcıların vadeli piyasada elde ettikleri kar veya zarar teminat hesaplarına yansıtılmaktadır. Sözleşme satın almış (uzun) taraflar vadeli fiyatların
      yükselmesi durumunda kar, düşmesi durumunda zarar ederken; sözleşme satmış (kısa) taraflarsa vadeli fiyatların düşmesi durumunda kar ve yükselmesi durumunda zarar etmektedir..

      Bir adet 365 günlük DİBS'e dayalı sözleşme satın almak veya satmak isteyen bir yatırımcının işleminin gerçekleşmesi için hesabında 500 YTL (başlangıç teminatı) bulundurması gerekirken, bu rakam 91 günlük ve gösterge DİBS'e dayalı sözleşmelerde 300 YTL'dir.

      365 günlük sözleşmede bir uzun veya bir kısa pozisyonu olan bir yatırımcının teminat hesabı bakiyesinin 375 YTL (sürdürme teminatı) veya altına düşmesi halinde yatırımcıya teminat tamamlama çağrısı yapılır. Yatırımcıdan hesap bakiyesini 500 YTL'ye çıkarması istenir. 91 günlük ve gösterge DİBS'e dayalı sözleşmelerde ise teminat tamamlama çağrısı, teminat hesabı bakiyesinin 225 YTL'ye düşmesi halinde yapılır. Yatırımcıdan bakiyesini 300 YTL'ye çıkarması istenir.
       
    • 365 günlük sözleşmenin bir vadesinde bir sözleşme satın alıp diğer vadesinde de bir sözleşme satan (fark ya da yayılma pozisyonu oluşturan) bir yatırımcının aldığı iki pozisyon için yatırması gereken toplam başlangıç
      teminatı 500× 2 = 1.000YTL değil, 500 YTLdir (Fark ya da yayılma teminatı). Fark pozisyonunu diğer iki sözleşmede oluşturan bir yatırımcının ise iki pozisyonu için yatırması gereken toplam başlangıç teminatı 300 YTL'dir.
       
    • Yatırımcılar, gün içinde elde ettikleri kar sebebiyle teminat hesabı bakiyelerinde artış olduğunda her gün hesapların güncellenmesinin ardından teminat hesaplarının başlangıç teminatı seviyesini aşan kısmını çekebilirler.
       
    • VOB'da işlem gören 91 ve 365 günlük DİBS'lere dayalı vadeli işlem sözleşmeleri Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık vadelidir. Aynı anda en yakın üç vadeye ait sözleşmeler işlem görmektedir. Örneğin 2007'nin Şubat ayı sonunda olduğumuzu varsayalım. Buna göre VOB'da Nisan, Haziran ve Ağustos 2007 vadeli 91 ve 365 günlük faiz sözleşmeleri kote edilmektedir.
      Gösterge DİBS vadeli işlem sözleşmesi için ise Hazinenin düzenlediği gösterge tahvil ihracını takip eden ay ve bu ayı takip eden ikinci ve dördüncü ay olmak üzere toplam üç vade ayı için sözleşmeler işleme açılmaktadır.

Faiz vadeli işlem sözleşmelerinin özellikleri bu broşürün sonundaki tablolarda listelenmiştir.
 

Yatırım Amaçlı Bir Kullanım Örneği:

2006 senesinin Ekim ayı içinde, yakın bir gelecekte faizlerinin yükseleceğini düşünen bir yatırımcı vadeli işlem borsasında o anki gösterge bono olarak işlem gören 13/08/2008 itfa tarihli DİBS üzerine düzenlenmiş bir vadeli işlem sözleşmesi satar. Yatırımcının beklentileri doğrultusunda faizler yukarı doğru tırmanmaya başlar. Cari piyasada Hazine Bonolarının değeri azalacaktır, fakat yatırımcı VOBda satış yaptığı için bu sözleşmeden kar elde edecektir.

 

27/10/2006: Yatırımcı piyasada faizlerin yükseleceği ve Hazine Bonolarının fiyatlarının da buna paralel olarak aşağı düşeceği endişesini taşımaktadır. Bu nedenle vadesi 30 Kasım 2006 tarihinde dolacak, dayanak varlığı 13 Ağustos 2008 itfa tarihli Hazine Bonosu olan ve piyasada 71,230 YTL (%23,70)'dan işlem gören gösterge DİBS vadeli işlem sözleşmesini satar. Yatırımcı bu satışın gerçekleşmesi için 300 YTL teminat yatırır.

30/11/2006 (Sözleşmenin Vade Tarihi): VİS'nin satıldığı tarihten vade sonuna kadar geçen süre içerisinde yatırımcının endişeleri gerçeğe dönüşmüş ve faizler yükselmiştir. Buna paralel olarak vadeli işlem sözleşmesinin dayanak varlığı olan gösterge bononun fiyatı da düşmüştür. 30 Kasım 2006 tarihinde 13/08/2008 itfa tarihli DİBS cari piyasada 68,890 YTL fiyatla (%26,5'lik faiz oranıyla) işlem görmüştür. Bu fiyat VİS'in vade sonu uzlaşma fiyatı olarak kabul edilir. Yani yatırımcı 27 Ekim 2006'da 71,230 YTL fiyatla sattığı VİS'yi 30 Kasım 2006 tarihinde 68,890 YTL fiyatla tekrar satın almış kabul edilir. Aradaki fark (71,230 - 68,890) x 100 = 234 YTL ise yatırımcının hesabına kar olarak yansıtılır. Görüldüğü gibi yatırımcı 34 günlük zaman zarfında %78 oranında kar elde etmiştir.

Önemli Not ve Uyarı: Kullanım örneklerindeki tüm fiyat verileri tamamen örnek olması amacıyla verilmiştir.

Emtia Vadeli İşlem Sözleşmeleri

Borsamızda işlem gören üç tip emtia vadeli işlem sözleşmesi vardır. Bunlar:

  • Buğday vadeli işlem sözleşmeleri
  • Pamuk vadeli işlem sözleşmeleri ve
  • Altın vadeli işlem sözleşmeleridir.
     
    • Emtia vadeli işlem sözleşmeleri korunma, yatırım ve arbitraj amaçlı kullanılabilir.
       
    • Buğday vadeli işlem sözleşmelerinde dayanak varlık Anadolu kırmızı sert baz kalite buğdaydır (Bezostaja-1, Doğu- 88, Gün- 91, Haymana- 79, İkizce- 96, Karasu- 90, Lancer, Odeskaya- 51, Şahin). Pamuk vadeli işlem sözleşmelerinde dayanak varlık Ege Standart 1 baz kalite pamuktur. Altın vadeli işlem sözleşmelerinin dayanak varlığı ise 995/1000 saflıkta rafine edilmiş külçe altındır.
       
    • Buğday vadeli işlem sözleşmelerinde 1 kg baz kalite buğdayın YTL cinsinden fiyatı virgülden sonra dört basamak halinde; pamuk vadeli işlem sözleşmelerinde 1 kg baz kalite pamuğun YTL cinsinden fiyatı virgülden sonra üç basamak halinde ve altın vadeli işlem sözleşmesinde ise 1 gram altının YTL cinsinden değeri virgülden sonra üç basamak halinde kote edilir. Örn. Mart vadeli buğday sözleşmesi 0,4845 YTL/kg veya Aralık vadeli pamuk sözleşmesi 2,575 YTL/kg gibi.
       
    • Bir buğday sözleşmesinin büyüklüğü 5.000 kg; bir pamuk sözleşmesinin büyüklüğü 1.000 kg ve bir altın sözleşmesinin büyüklüğü 100 gr'dır. Örneğin Temmuz 2007 vadeli bir buğday sözleşmesini 0,4915 YTL/kg fiyat
      seviyesinden satın alan bir yatırımcı, Temmuz ayı sonunda 5.000 kg buğdayı satın alırken ödeyeceği fiyatı 0,4915 YTL/kg olarak belirlemiş olur. Ya da örneğin Aralık vadeli bir buğday sözleşmesini 0,5410 YTL/kg fiyat seviyesinden satan yatırımcı, 5.000 kg buğdayın Aralık ayı sonundaki satış fiyatını 0,5410 YTL/kg fiyat seviyesinde sabitlemiş olacaktır. Benzer şekilde bir pamuk sözleşmesi alan veya satan yatırımcı ise 1.000 kg pamuğun alış veya satış fiyatını sabitlemiş olacaktır.
       
    • Buğday vadeli işlem sözleşmesinin değeri sözleşmenin işlem gördüğü fiyatın 5.000 ile çarpılması sonucu bulunur. Örn. Mayıs vadeli buğday sözleşmesi 0,4940 YTL/kg fiyatla işlem görmekte iken sözleşmenin değeri
      0,4940YTL/ kg x 5.000kg = 2.470 YTL olacaktır. İşlemler için aracı kurumların borsaya ödeyecekleri Borsa payı, sözleşme değeri üzerinden oransal olarak belirlenir.
       
    • VOB'da buğday, pamuk veya altının fiziken teslimatı söz konusu değildir. Yatırımcılar, emtia alım satımını ilgili ürünün nakit ticaretinin gerçekleştiği pazarlarda yapmaktadırlar; vadeli piyasada ise elde ettikleri kar veya zarar teminat hesaplarına yansıtılmaktadır. Sözleşme satın almış (uzun) taraflar vadeli fiyatların yükselmesi durumunda kar, düşmesi durumunda zarar ederken; sözleşme satmış (kısa) taraflarsa vadeli fiyatların düşmesi durumunda kar ve yükselmesi durumunda zarar etmektedir.

      Bir adet buğday veya pamuk vadeli işlem sözleşmesi satın almak veya satmak isteyen bir yatırımcının işleminin gerçekleşmesi için hesabında 240 YTL (başlangıç teminatı) bulundurması gerekmektedir. Altın sözleşmesi için ise bu teminat tutarı 250 YTL'dir.

      Buğday veya pamuk vadeli işlem sözleşmesinde bir uzun veya bir kısa pozisyonu olan bir yatırımcının teminat hesabı bakiyesinin 180 YTL (sürdürme teminatı) veya altına düşmesi halinde yatırımcıya teminat tamamlama çağrısı yapılır. Yatırımcının hesap bakiyesini 240 YTL'ye çıkarması istenir. Sürdürme teminatı seviyesi altın vadeli işlem sözleşmesi için ise 187,5 YTL'dir.
       
    • Buğday ve pamuk sözleşmesinin bir vadesinde bir sözleşme satın alıp diğer vadesinde de bir sözleşme satan (fark ya da yayılma pozisyonu oluşturan) bir yatırımcının aldığı iki pozisyon için yatırması gereken toplam başlangıç teminatı 240 x 2 = 480 YTL değil, 240 YTL'dir (Fark ya da yayılma teminatı). Fark pozisyonunu altın vadeli işlem sözleşmesinde oluşturan bir yatırımcının yatırması gereken teminat tutarı ise 250 YTL'dir.
       
    • Yatırımcılar, gün içinde elde ettikleri kar sebebiyle teminat hesabı bakiyelerinde artış olduğunda her gün hesapların güncellenmesinin ardından teminat hesaplarının başlangıç teminatı seviyesini aşan kısmını çekebilirler.
       
    • VOB'da işlem gören buğday vadeli işlem sözleşmeleri Mart, Mayıs, Temmuz, Eylül, Aralık; pamuk vadeli işlem sözleşmeleri Mart, Mayıs, Temmuz, Ekim ve Aralık ve altın vadeli işlem sözleşmeleri ise Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos ve Ekim vadelidir. Altın sözleşmelerinde aynı anda en yakın üç vadeye ait sözleşmeler işlem görürken pamuk ve buğday da en yakın beş vade işlem görmektedir. Örneğin Şubat 2007 tarihinde VOB'da işlem gören emtia sözleşmeleri şöyle olacaktır: Mart, Mayıs, Temmuz, Eylül, Aralık 2007 vadeli buğday sözleşmeleri; Mart, Mayıs, Temmuz, Ekim, Aralık 2007 vadeli pamuk sözleşmeleri ve Şubat, Nisan, Haziran vadeli altın sözleşmeleri.

Emtia vadeli işlem sözleşmelerinin özellikleri bu broşürün sonundaki tablolarda listelenmiştir.